( Ардын урлалын төрлүүд )

Євєг дээдэс маань эрт vеэс vндэснийхээ шинж тєрхийг хадгалсан, уламжлалт зан заншил, ур ухаан, хvч хєдєлмєрєє эд хэрэглэл, ахуйн соёлдоо шингээн євлvvлж ирсэн нь ардын урлагийн нэгэн суурь, шимт хєрс нь болон хєгжиж, он цагийн эргэлтэд шинээрээ мэт мєнхєрєн vлдсэн нь олон бий.

Монгол vндэсний дарханы урлаг тvvхэн эртний элбэг баян єв уламжилалтай vндэсний сонгомол тєрєл зvйл бєгєєд ялангуяа хэлбэр дvрс, хээ чимэг, єнгє vзэмжээрээ чєлєєтэй наадах ур ухааны цогц болсон юм. Монгол дарханы урлаг нь vндэсний євєрмєц хэлбэр дvрсийг урлан бvтээхдээ хээ угалзны утга учир, бэлэгдэл, бvтэц, зохиомж, хєгжлийн зvй тогтлыг онцгой анхаарч ирсэн нь нутаг нутгийн ур хийц, донж маяг, эдлэл хэрэглээ нь єєр єєр байдгаараа онцлогтой.

Тухайлбал: Дарьганга, Ноён сэврэй хийцvvд аяганд, Батноров, Боржигон хийцvvд эмээлэнд, Далай чойнхорын хийц ган сийлбэр, хэт хутга, толгойн хэрэглэлд илvv тодорсон давтагдашгvй хийц найруулга бvхий сонгомол урлагаараа алдаршсан билээ. Yндэсний хэлбэр гэдэг нь гадна талын харагдах євєрмєц хэлбэр тєдийгvй хэлбэрийн дотоод агуулгын утга санаа нь Монгол ахуй, зан заншил, бэлэгдэл, шашин шvтлэг, тvvнчлэн нvvдэлчин ард тvмний хэрэглээтэйтэй холбоотойгоор гарч ирсэн хийц, ур ухаан цогцолбор ойлголт юм.

Монголын уламжлалт дарханы урлагийн хєгжилд орчин vеийн техник технологийн дэвшил нэмэгдснээр бизнес талруугаа нилээд эрчимтэй хєгжих боллоо. Тухайлбал: 1999 оноос хойш гоёл чимэглэлийн vйлдвэрлэл vйлчилгээ эрхэлдэг 250 шахам аж ахуйн нэгж байгуулагдснаас єнєєдєр 100 гаруй нь тогтвортой vйлдвэрлэл vйлчилгээ эрхэлж байгаагийн зэрэгцээ бvрэн бус тооцоогоор Монголд 2000 гаруй дархан энэ урлагийг хєгжvvлэхэд хvчин зvтгэж байна.

Дарханы урлагийн материал тvvхий эдийн дийлэнх хэсгийг vнэт металл эзэлдэг бєгєєд орчин vед vнэт металл эдлэлийг сорьцын баталгаатай, vйлдвэрлэгчийн барааны тэмдэгтэй болгосон нь хєгжлийн бас нэгэн дэвшил болж байна. Дархан хvнд ухааны ур, нvдний ур, гарын ур гэсэн 3 ур байдаг бєгєєд хамгийн эрхэмлэвэл зохих ур нь ухааны ур юм. Иймээс ч “Дархан хvн бурхан ухаантай” гэж Монголчууд хvндэтгэн нэрлэсэн нь учиртай.

“Байгаль бол сvм хийд бус дарханы газар, хvмvvн нь тvvний бvтээлч ажилчин юм” гэж мэргэдийн vгэнд буй.

МЄНГЄН АЯГА
Монголчууд Хvннvгийн vеэс мєнгєн аяга хэрэглэж байсан тvvхэн домог байдаг ажээ. Мєнгє гэдэг химийн элемент аливаа євчин vvсгэгч вирусыг устгаж, ариутгах чанартай гэдгийг Монголчууд эртнээс мэдэж байсан учраас тvvнийг байнга хэрэглэх зорилгоор хамгийн єргєн хэрэглээний зvйл болох аягаа мєнгєлєх болсон нь ойлгомжтой. Аяга нь байнгын хэрэглээний шинж чанараа хадгалахын зэрэгцээ ур хийц нь хєгжиж бvтээлийн шинжийг агуулах болсон тєдийгvй Монголд зєвхєн аягыг мєнгєєр чимэглэх талаар Дарьганга, Ноён сэврэй гэсэн орон нутгаараа ялгарсан алдартай хийцvvд тєлєвшин тогтжээ.

Дарьганга хийцийн онцлог нь цалин цагаан мєнгєєр хєєх, товойлгох, сvлжих аргаар vндсэн эхийг урлах ба хээ чимэг, хаж хажлага ихтэй тэдгээрийг давтамжит хэмнэлтэйгээр цоолборлон хийдэг тєдийгvй хээ чимэг, амьтан ургамалын дvрсийг хєдєлгєєнд оруулан урлах євєрмєц арга ухааныг бий болгожээ.

Ноён сэврэй хийцийн гол онцлог нь мєнгєн аяганы дотор, ёроол хэсгийгих орцтой мєнгєєр хийх бєгєєд бvдvvн мєнгєн утсаар давхарлан хаж тавьсан, битvv бад хээгээр чимэглэн урласан байдаг.

ЭМЭЭЛ
Морьтон монголчуудын нэг гайхамшиг нь морины эдлэл хэрэглэлийн гоёл чимэглэлийг урлагийн бvтээл болгосон явдал юм. Морины эмээл, хазаар, хударга, ташуур зэргийг мєнгєєр тоноглон чимэглэж цаг хугацаа, ажил тєрлийн байдлаас шалтгаалан янз бvрийн хийц загвараар тоноглон хэрэглэж байгаа нь хэрэглээний соёлын єндєр тvвшинг харуулж буй хэлбэр юм. Єдєр тутмын ердийн хэрэглээний зvйлээс эхлээд урлагийн бvтээл болсон эмээл, хазаар, хударганы чимгийг мєнгєєр урлахдаа унасан морио их хvч чадалтай эрэмгий байхыг бэлэгдэн эмээл хазаарын товруу, оломны толгойд жигvvртэний дvрсийг хээлэн чимдэг байсан байна. Эмээлийн хийцээр Батноров, Боржигон хийцvvд алдартай.

Батноров хийц: цутгах аргаар vндсэн эхийг хийх ба хээний сvлжээний ялгаралыг тод гаргаж, ихэвчлэн эвэр угалзаар даруулж, хээний хоорондын зайг жигд цоолборлон урладаг, ерєнхийдєє орц ихтэй.

Боржигон хийц: Зузаан мєнгийг товойлгон хєєж, хээний дэвсгэрийг шигтгэх, суулгах аргаар засаж хайчилдаг, дєрєєний ган тємрийг жийжvvдэх, цувцаадах аргаараа ялгаатай.

БYС
Монголчууд эр хvний сvлд хийморь нь бvсэндээ байдаг гэж vздэг бєгєєд малгай бvсээ ямагт дээш нь залж тавьдаг уламжлалтай тєдийгvй нэн эртнээс суран бvсээ мєнгєєр чимэглэж ирсэн тvvхтэй. Бvсний тоноглол чимэглэл байнга хєгжиж ирснээс гадна эзнийхээ сvр хvч, хийморь лундааг дээдэлсэн, бэлэгдлийн шинжийг агуулсан чимэглэл давамгайлах болжээ. Тухайлбал нацагдорж, дєрвєн хvчтэн гэсэн чимэглэлvvд эзнийхээ сvр сvлдийг бадраасан, омог бардам, зориг тэвчээр, хvч чадлыг, тvмэннасан, єлзий, хээнvvд нь урт удаан наслах, эрvvл энхийг бэлэгдэж байдаг ажээ. Тvvнчлэн бvсний агсарга нь хэт хутгаа зvvж явахад зориулагдсан байна.

Мєнгєн мод: XI-XII зууны Монгол туургатны нийслэл Хар хорум хотын тєвд дєрвєн талдаа арслангаар хамгаалуулан, дєрвєн зvгтээ лууны амнаас тансаг идээ гоожиж байхын бэлэгдэл бvхий, дээрээ бvрээ vлээн зогсож байгаа эмэгтэй хvнтэй 10 гаруй метр єндєр мєнгєн модыг Монголын шилдэг уран дархчууд хvч хєдєлмєр, ур ухаанаа шингээн, алт, мєнгєєр чимэглэн урлан босгожээ. Гэвч тvvхий хатуу ширvvн нугачаанд тэрхvv сvрлэг сайхан мод устаж алга болсон ч єнєєгийн Монголын уран дархчууд тэрхvv алдарт бvтээлийг жижгээр боловч сэргэн босгож ард тvмний хvртээл болгож байна. Энэхvv vзмэрийг та vзэсгэлэн худалдааны танхимаас харж болоно.